Yougames - Joomla Gaming Portal Template

Uygurların anayurtları, Baykal Gölünün güneyindeki Orhun, Selenga ve Tala nehirlerinin bulunduÄŸu bölgedir. Bilinen tarihleri Büyük Hun Ä°mparatorluÄŸu ile baÅŸlar. Tabgaçlar (386-534) devrinden sonra, beÅŸinci yüzyılın ikinci yarısında beylik kurdular. Göktürkler'in ilk zamanlarında Selenga Nehri etrafında oturuyorlardı. Yedinci yüzyılın ilk çeyreÄŸinde Sir-TarduÅŸların altı kabileden meydana gelen birliÄŸine katıldılar. P’u-ku, Tongra, Bayırku ve Fu-lo-pu kabileleri de Uygurların etrafında toplanarak, hep beraber Uygur adını benimsediler. Beyleri, Erkin unvanını taşıyor ve elli bin muharip asker çıkarabiliyorlardı. Göktürklerin zayıflamasıyla, kuvvetlendiler. Erkin yerine Ä°l-teber unvanını kullanmaya baÅŸladılar. Ä°l-teber T’u-mi-tu devrinde, Tola havâlisini alıp, güneyde Hoang-ho’ya kadar akınlar tertip ettiler. Uygurlar, akınları neticesinde, 646’da Çin Ä°mparatoru tarafından da tanındılar. Ä°l-teber T’u-mi-tu, kendini kaÄŸan ilan etti. Uygurlar’ı Göktürkler tarzında teÅŸkilâtlandırdı. T’u-mi-tu 648’de Çin’in entrikalarıyla öldürülünce, yerine oÄŸlu P’o-jon geçti. P’o-jon, Çinlilerin on-okların başına kukla kaÄŸan yaptığı Ho-lu’yu maÄŸlup ederek, 656’da TaÅŸkent yakınlarına kadar ilerledi. Uygurlar, Göktürklü Kapagan KaÄŸan (693-716) zamanında Göktürklere baÄŸlandı.

Bilâhare Uygurlar, Göktürklerin iç mücadelesinden faydalanarak toplandılar. Göktürk Devletini yıktılar. 745’te, Ötüken merkez olmak üzere, Uygur Hakanlığını kurdular. Dokuz-Uygur UruÄŸu’ndan, birlik haline geldiler. Uruklar, Çince kaynaklarda şöyle geçer; Yaglakar (Yaglakır), Hu-tuko (Uturkar), Hu (Kürebir), Mo-ko-sik-i (Bagasıgır), A-vu-çö (Ebirceg), ko-sa (Hazar), Hu-vu-su (Khifuzu), Yo-vu-ku (Yagmurkar), Hi-ye-vu (Ayabire).

Bu uruklardan kurulu Uygur kabilesinin idaresi altındaki Dokuz-OÄŸuz birliÄŸi de; D’u-ku (Buku), Hun (Qun), Pa-ye-ku (Bayırku), T’ung-lu (Tongra), Sse-kie (Sıkar), K’i-pi, A-pu-sse, Ku-lun-vu-ku, A-tie (Ediz)'dir. Dokuz Uruk’dan meydana gelen Uygur boyu, Dokuz-OÄŸuz boyunun ilâvesiyle boy sayısı ona yükselerek, On-Uygur diye anılan birlik meydana geldi. Basmıl ve Karluk boylarının katılmasıyla birlik sayısı onbire yükseldi. Uygur Hakanlığı, her boyun başına birer bey olmak üzere, on bir vali tarafından idare edilmekteydi.

Uygur Hakanı Kutlug Bilge Kül, Orhun kıyısında Ordu-balık ÅŸehrini kurup, burayı merkez yaptı. Kutlug Bilge Kül, 747’de ölünce, yerine oÄŸlu Moyen-çor (Bayan-çor, Bilge KaÄŸan) Uygur KaÄŸanı oldu. Moyen-çor (747-759), kuzeyde Kırgızlar, batıda Karluklar ve onlara yardım eden TürgiÅŸler ve Basmıllar ayrıca Sekiz-OÄŸuz, Dokuz-Tatar ve Çikler ile muharebe edip, bunları kendine baÄŸladı. Hakimiyetini Yenisey kaynakları, Çu-Talas havalisi, İç-Asya ve Kerulen’e kadar geniÅŸletti. OÄŸullarını buralara, Yabgu, Åžad unvanıyla tayin etti.

Moyen-çor, Çin üzerinde de çok tesirli oldu. Moyen-çor’a baÄŸlı Karluklar, Çinlilerle, Ä°slâm dînini tebliÄŸ için bölgeye gelen Müslümanlar arasında yapılan Talas Meydan Muharebesi'nde (751) Ä°slâm ordusu tarafını tuttu. Talas Meydan Muharebesinde Çinliler, ağır maÄŸlubiyete uÄŸradı. Tarım Havzası, Uygurlara geçti. Çinliler, Orta Asya’dan çekildi. Çin’de büyük hâdiseler oldu. Annesi Türk olan An-lu-ÅŸan adlı bir kumandan, 200.000 kiÅŸilik bir kuvvetle, Çin’in merkezî ÅŸehirlerinden Lo-yang’ı 756’da, Ç’ang-an’ı 757’de zaptetti. An-lu-ÅŸan, kendisini imparator ilan etti. Çinliler, bu hâdiseler üzerine, Uygurlardan yardım istemek zorunda kaldı. Moyen-çor, Uygurları yardıma çağıran T’ang Ä°mparatoru Su-tsung’u destekledi. 757’de Lo-yang’ı ve diÄŸer merkezî ÅŸehirleri geri aldı. Çin, yılda 20.000 ton ipek vermeyi taahhüt etti. Uygur Hakanı, Ä°mparatorun kızıyla evlendi. Moyen-çor (Bilge KaÄŸan) 759’da ölünce yerine Bögü KaÄŸan (Alp Külüg Bilge KaÄŸan) geçti.

Bögü KaÄŸan, Çin’e hakim olmak niyetindeydi. Uygur Ordusu, 762’de Çin’e sefere çıktı. Uygurların gelmesiyle Çin’deki iç mücadele sona erip, birlik oldular. Uygur ileri harekâtı durdu. Fakat, Çin’de Uygur nüfusu ve tesiri arttı. Çin’in merkez ve ÅŸehirlerinde pek çok Uygur, serbestçe ticaret yapıyor, istedikleri kadar ipekli kumaÅŸ alıp, satıyorlardı. Bögü KaÄŸan, Tibetlilerin hücumuna uÄŸrayan Çin’i korumak üzere, Töles asıllı Çin kumandanı P’u-ku Huai-en’in davetiyle, 762’de Lo-yang Seferini yaptı. Lo-yang Seferi, Tibetlilerden Çin’i kurtardıysa da, Türk kültürünün aleyhine oldu. Bögü KaÄŸan, Ötüken’e dönerken, Mani dînini Türkler arasında yaymak için, dört rahibi de beraberinde getirdi. Bögü KaÄŸan, Manihaizm'i kabul edince, bu bozuk din, Uygurlar ülkesinde resmî bir mahiyet kazandı. Manihaizm, hayvanî gıdâlarla beslenmeyi yasakladığından, disiplinli ve cesur bir kavim olan Uygurların muhariplik (savaşçılık) vasfını zayıflattı.

Bögü KaÄŸan, Kırgızlar üzerinde de zafer kazandı. Çin’e sefer etmek isterken, buna karşı çıkan akrabası Nazır Tang BaÄŸa Tarkan tarafından, 779’da öldürüldü. Tang BaÄŸa Tarkan, Alp Kutlug Bilge KaÄŸan unvanıyla, Uygur Hakanı oldu. Alp Kutlug Bilge KaÄŸan (779-789), cesareti, iyi idaresi ve yapmış olduÄŸu kanunlarıyla tanınır. Kırgızları tekrar maÄŸlup etti. Çinli bir prensesle evlenince, Uygur tüccarlarının Çin’de tahakkümlerinden doÄŸan anlaÅŸmazlıklar ortadan kalktı. 789’da ölmesiyle yerine Külüg Bilge KaÄŸan (789-790) ve sonra bunun oÄŸlu Kutlug Böge (790-795) hakan oldular.

Uygurlar, iktisadî ve kültürel menfaatleri sebebiyle, Çin’i eskiden beri taarruzlardan koruyorlardı. Tibetlilerin tekrar Çin’e tecavüz etmeleriyle, yine kuvvet yardımı gönderildiyse de, baÅŸarılı olmadı. Kutlug Bilge KaÄŸan, bu baÅŸarısızlık üzerine 795’te öldürüldü, yerine Alp Kutlug geçti. Alp Kutlug Bilge KaÄŸan (795-805), sevilen bir kumandan ve idare adamıydı.

Külüg Bilge KaÄŸan (805-808) zamanında, huzur devri açıldı. Ä°ktisadî hayat geliÅŸti. İç-Asya’nın önemli ticaret ÅŸehirlerine nüfuz edildi. Alp Bilge KaÄŸan’dan (808-821) sonra hakan olan Küçlüg Bilge KaÄŸan (821-833); Karabalasagun Kitabesini, 826’da diktirdi. Küçlüg Bilge KaÄŸan zamanında, Türkistan’ın doÄŸusuna inmek isteyen Tibetliler durduruldu. Karlukların başına yeni bir Yabgu tayin edilip, SoÄŸd bölgesine kadar ticarî münasebetler geliÅŸtirildi. Fakat, Uygur ülkesinde huzursuzluk da baÅŸladı, hakan öldürüldü. Küçlüg Bilge KaÄŸan’dan sonra yerine geçen Alp Külüg Bilge KaÄŸan (833-839) da, nazırının tahrik ettiÄŸi isyanda öldürüldü.

Uygurlar, millî vasıflarına ters düşen Manihaizm tesiriyle gittikçe gevÅŸeyince; Yenisey bölgesinde olup, Orhun bölgesini de kontrol altında tutan Kırgızların taarruzuna dayanamadılar. Kırgızlar, kalabalık kuvvetleriyle, 840’ta Uygur topraklarına girdiler. Uygur baÅŸÅŸehri Ötüken’i zaptedip, son hakanı öldürdüler. Ötüken’de devletleri yıkılan Uygurlar, büyük topluluklar hâlinde yurtlarını terk ettiler. Karluk ülkesine, Çin hududuna ve daha kesif olarak da, zengin ticaret merkezlerinin bulunduÄŸu İç-Asya’da, BeÅŸ-balık, Turfan, Kuça sahasına göçtüler.

Uygurların Ötüken’den göçleri, Hakan ailesine mensup, Vu-hi Tegin ve Ngo-nic Tegin adlı iki kardeÅŸ tarafından idare edildi. Göçten sonra, Uygur tarihinin ikinci safhası baÅŸladı. Göçü idare eden kardeÅŸlerden Vu-hi Tegin (841-846), kaÄŸan seçildi. Uygurlar, Kırgız ve Çin taarruzlarına maruz kalıp, çok zarar gördüler. Bir kısmı Çin’in tâbiiyetine girip, Kan-Çou Uygur Devleti'ni kurdular. Bir kısmı da eski yurtlarına dönüp, DoÄŸu Türkistan (Turfan) Uygur Devleti'ni kurdular. Fakat, bu iki devlet de, Bozkır Türk Devletinden farklı vasıflar taşıyorlardı. Hakimiyetlerini geniÅŸletme idealleri yoktu. Büyük siyasî mücadelelere girmekten sakındılar. BaÅŸta, Çin hükümetleri olmak üzere, komÅŸularıyla dostluk ve ticarî münasebetlerini devam ettirdiler.