Yougames - Joomla Gaming Portal Template

Timur Han'ın 1405’te ölümünden sonra zayıflayan Timur Ä°mparatorluÄŸu, parçalanmaya baÅŸladı. Bu sırada Aral Gölünün ve Seyhun Irmağının kuzeyindeki bölgede dağınık olarak yaÅŸayan Özbekler, Ebü’l-Hayr’ın idaresinde toplanarak, 1428’de, onu, kendilerine han ilan ettiler. Özbeklerden ayrılan Kırgız Kazaklarını yeniden hakimiyeti altına almaya çalışan Ebü’l-Hayr, 1468’de bir savaÅŸta vefat etti. Ebü’l-Hayr’ın vefatından sonra, Özbekler, ÇaÄŸatay MoÄŸol hükümdarı Yûnus Hana yenilerek dağıldılar. Yûnus Han, Ebü’l-Hayr’ın oÄŸlu Åžah Budak’ı öldürttü. Dağınık halde bulunan Özbekler, bu hâdise üzerine Åžah Budak’ın oÄŸlu Muhammed Åžeybek'in (Åžeybânî) etrafında tekrar toplanarak güneye doÄŸru inmeye baÅŸladılar.

Bu hâdiseden sonra, Åžeybânîler adını alan Özbekler, ilk zamanlar ÇaÄŸatay Hanı Mahmud Hanın himayesine girerek Türkistan’a yerleÅŸtiler. Bu sırada TimuroÄŸulları Devletindeki iç karışıklıktan istifade ederek, 1500’de Buhâra’yı zaptedip, Timur Hânedânına son verdiler. Mâverâünnehir tahtına Muhammed Åžeybek geçti. Harezm, Hive, Belh ve Herat’ı ele geçirdiler. ÇaÄŸatayların elinde bulunan TaÅŸkent’i de zapteden Özbekler, ÇaÄŸatay Hanı Mahmud Hanla kardeÅŸi Ahmed Hanı esir aldılar. Böylece Türkistan, Mâverâünnehir, Fergana ve Horasan bölgelerine hakim olup, Orta Asya’nın en güçlü devleti hâline geldiler.

Ä°ran’da bulunan Akkoyunlu Devleti'ni yıkarak, hakimiyeti ele alan Safevîler, Sünni itikadda olan Özbeklere karşı, Horasan’ı ele geçirmek üzere harekete geçtiler. Sünni Müslümanların hâmisi durumunda olan Muhammed Åžeybek, Åžah Ä°smail’in Ehl-i sünnet itikadını kabul etmesini ve kendisine boyun eÄŸmesini istedi. Ä°steklerinin yerine getirilmemesi hâlinde, bütün Âzerbaycan ve Ä°ran topraklarını elinden alacağını bildirdi. Bu sırada Osmanlılar'ın da desteÄŸini alan Özbekler, Safevîlere karşı mücadeleye baÅŸladılar. Ä°kinci Bayezid Han, Muhammed Åžeybek’i, Åžah Ä°smail’e savaÅŸ açması için destekledi. Muhammed Åžeybek’in oÄŸlu Muhammed’in, Kırgızların saldırısına uÄŸramasını fırsat bilen Safevîler, harekete geçerek Horasan’ı zaptedip MeÅŸhed’e girdiler. Merv yakınlarında Özbekleri maÄŸlup ederek Muhammed Åžeybek’i ÅŸehit ettiler (1510).

Yeniden bir araya gelen Özbekler, 1512’de, Åžiî-Safevî kumandanı Necmî Sânî ile Bâbür’ü Goncdevan’da büyük maÄŸlubiyete uÄŸrattılar. Böylece Buhâra, Semerkand ve Mâverâünnehir bölgeleri, tekrar Özbeklerin hakimiyetine girdi. Yeniden iktidarı ele alan Åžeybânîler Hânedânı, 16. yüzyıl boyunca, Mâverâünnehir bölgesinde hüküm sürdü. Semerkand’ı devlet merkezi olarak seçen Özbekler, Muhammed Åžeybek’in amcası Köçküncü Han devrinde, Horasan’ın bir bölümünü, MeÅŸhed ve Esterâbâd’ı, Safevîlerden aldılar. Fakat MeÅŸhed ve Herat yakınlarındaki Türbe-i Åžeyh-i Cem denilen yerde yapılan savaÅŸta Åžah Tahmasb’a yenilince, buralar yeniden ellerinden çıktı. Bu sırada Hindistan’da bir Müslüman-Türk devleti kuran Babür, Özbeklerin maÄŸlubiyetinden istifade ederek, Mâverâünnehir bölgesini ele geçirmek istedi. OÄŸlu Hümâyun Åžah'ı, Semerkand üzerine gönderdi. Fakat, Özbeklerin güçlü olması ve Bâbür’ün Hindistan’daki iÅŸleri sebebiyle bir sonuç alamadı.

Muhammed Åžeybek’ten sonraki Özbek hanlarının en güçlüsü olan Ä°kinci Abdullah Han, dağılan Özbek boylarını toplayıp güçlü bir hâle getirdi. 1557’de Buhâra’yı tekrar ele geçirerek baÅŸÅŸehir yaptı. Babası Ä°skender’i bütün Özbeklerin hanı ilan etti. Belh, Semerkand ve TaÅŸkent ile Sirideryâ'nın (Seyhun) kuzeyindeki bölgeyi ve Fergana’yı tekrar hakimiyeti altına aldı. Babası adına hüküm sürdü. 1582’de Sarısu ve Turgay arasındaki UludaÄŸ’a kadar uzanan bir sefer düzenleyip, Bedahşân, Horasan, Gîlan ve Harezm’i ele geçirdi. 1583’ten itibaren, ülkeyi kendisi idare etti. Ä°ran Åžahı Abbas, 1597’de Herat’ta Özbekleri yenerek Horasan’ı ele geçirdi. Ä°kinci Abdullah Hanın oÄŸlu Abdülmü’min, Belh’i idare etmekteyken babasına isyan etti. Bunu fırsat bilen Kırgızlar, TaÅŸkent bölgesini iÅŸgal ettiler. 1598’de Ä°kinci Abdullah Hanın vefat etmesinden altı ay sonra oÄŸlu Abdülmü’min de öldürülünce, Özbekler ülkesinde hakimiyet Åžeybânîlere akraba olan CanoÄŸullarına (Astırhan Hanları) geçti.

Åžeybânîler, Mâverâünnehir’de ziraat, ticaret, güzel sanatlar ve kültürü geliÅŸtirdiler. Ãœlkede huzur ve emniyeti saÄŸlayıp, iktisadî refah seviyesini yükselttiler. Ticaret yolları üzerinde kervansaray ve köprüler inÅŸa ettirip, kıymetli madenlerden, alım gücü yüksek para kestirdiler. Sulama kanalları açarak, ziraî verimi yükselttiler. Åžeybânî hanları, kültürlü kimseler olup, âlim ve sanatkârları himaye ederlerdi