Yougames - Joomla Gaming Portal Template

Ä°ç Asya’ya doÄŸru göçen Uygurlar'ın başında, Vu-hi Tegin’in kardeÅŸi, Ngo-nie Tegin bulunuyordu. Kendisi 13 Uygur kabile birliÄŸinin son “kaÄŸan”ı (846-948) kabul edilmektedir. Batıya gelen Uygur kolu, Tanrı DaÄŸları, BeÅŸ-balık, Turfan taraflarına yerleÅŸerek, 840’da Kara-Balasagun’da istilacılar eli ile öldürülen Uygur hakanının yeÄŸeni, Mengli’yi “kaÄŸan” (Ulug Tangride Kut Bulmış Alp Külüg Bilge) seçtiler (856). Tibetliler’in hücumuna karşı, nüfuzu altında tutmak istediÄŸi bu bölgede, kendisine bir dost arayan Çin, bu Uygur Devleti’ni derhal tanıdı. 873’e doÄŸru “kaÄŸan”ın Buku Cin olması muhtemeldir.

T’anglar, ismen de olsa, kendilerine baÄŸlı ve siyasetlerine uygun bir tutum içinde bulunan bu Uygur devletinin, meÅŸru Çin idaresine isyan eden Turfan, BeÅŸ-balık askerî valilerini ortadan kaldırarak Hami’ye kadar hakimiyet kurmalarına ÅŸüphesiz müdahale etmiyorlardı. Bu suretle, siyasî nüfuzu gittikçe artan ve Ä°ç-Asya’nın ticaret yolları üzerinde olması ile de iktisaden geliÅŸen Uygur Devleti, aynı zamanda Manihaizm’in bölgede yayılmasına vasıta oluyordu. Nitekim T’anglar’ın yıkılışı sırasında Tun-huang askeri bölgesini iÅŸgal eden Çinli kumandan, muhtar “devlet”ini kurarken “Beyaz elbise giyen Gök-oÄŸlu” lakabını almıştı (Maniheistler beyaz giyiyorlardı). Fakat bilindiÄŸi gibi, Kan-çou Uygurları bu muhtar “devlet”e son vermiÅŸler (911), bu tarihten itibaren DoÄŸu Türkistan Uygur Devleti de müstakil olmuÅŸtu.

Bundan sonra, güneyde Tibet, Batı Türkistan’da Karluk bölgesi ile sınırlı ve baÅŸlıca ÅŸehirleri Turfan, KaÅŸgar, BeÅŸ-balık, Kuça, Hami (Urumçi) olan ülkelerini müdafaa ile yetinerek sanat, edebiyat ve ticaret sahasında yükselen bu Uygur Devleti ile ilgili siyasi hadiseler hakkında, fazla bilgi görülmüyor. Ancak, 947’de baÅŸkentin Hoço (DoÄŸu Türkistan’da Kara-hoca = Kao-Ch’eng) ÅŸehri ve yazlık merkezin de BeÅŸ-balık (Pei-ting) olduÄŸu ve “Gün Ay Tangride Kut Bulmış, Ulug kut onanmış, alpın, erdemin, il tutmuÅŸ Alp Arslan Kutlug Kül Bilge Tangri Han”ın devleti idare ettiÄŸi biliniyor. Uygur hükümdarlarına “ıduk-kut” lakabı verilmiÅŸ ve baÅŸkent Iduk-kut (Ä°di-kut) ÅŸehri diye anılmıştır.

Uygurlar hakkında en ilgi çekici bilgiye, Çin’deki Kuzey Sung imparatoru tarafından, 981’de Kara-hoça’ya elçi olarak gönderilen Wang-ye tö’nün seyahat notlarında tesadüf edilmektedir ki, kültür tarihi bakımından büyük deÄŸer taşır.

DoÄŸu Türkistan Uygur Devleti’nde, doÄŸu Uygur kolunda olduÄŸu gibi, Budizm çok yayılmış, hatta Manihaizm’den üstün bir mahiyet almış, bunun yanında Nesturî Hıristiyanlık ve baÅŸlangıçta pek az olmak üzere Ä°slamiyet, tesirlerini göstermiÅŸtir. Müslüman-Türk Karahanlılar, KaÅŸgarlı Mahmud’un eserinde (1074) “kâfir” diye bahsedilen Uygurlar’la mücadele ediyor ve Uygur ülkesinde, Ä°slamiyet'i yaymaÄŸa çalışıyorlardı. Sonra, Ä°slamiyet, Çin’e Uygurlar vasıtası ile girdiÄŸi için, oradaki ilk Müslüman Çinlilere Huei-ho (Uygur) denilmiÅŸtir.

DoÄŸu Türkistan Uygur Devleti, 1209’da Cengiz Han’a baÄŸlandığı zaman, o tarihe kadar Kara-Hitaylar’a tabi durumunda olan Iduk-kut Barçuk Art-Tegin bulunuyordu. Ä°slam kaynaklarında daima “Dokuz-oÄŸuz” diye bahsedilen Uygurların hakimiyeti, fiilen sona ermekle beraber, MoÄŸollar tabiiyetinde olarak Uygur sülalesi, Ä°duk-kut unvanı ile, Çin’de Ming devrinin baÅŸlarına, son Uygur Ä°di-kut’u Ho-ÅŸang, Ming sülalesi kurucusuna teslim oluncaya kadar (1368) devam ettiÄŸi gibi, birçok Uygur, Cengiz MoÄŸolları devletinde yüksek idari vazife almış ve Uygur medeni tesirleri Asya’nın doÄŸusu ve batısında asırlarca hissedilmiÅŸtir.